Seksualność to niezwykle szerokie pojęcie, które dotyczy znacznie więcej niż samego seksu czy aktywności seksualnej. Jest częścią naszego życia, relacji, sposobu przeżywania własnego ciała, bliskości, potrzeb i emocji.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) proponuje bardzo szeroką definicję seksualności:

Ta definicja pokazuje, że seksualność człowieka jest wielowymiarowa. Nie sprowadza się do tego, czy ktoś uprawia seks, z kim tworzy relacje ani czy chce mieć dzieci.

Nie wszystkie elementy seksualności muszą być dla każdej osoby równie ważne. Sposób ich przeżywania może też zmieniać się wraz z wiekiem, doświadczeniami, relacjami czy sytuacją życiową.

Jakie elementy obejmuje seksualność?

Seksualność składa się z wielu powiązanych ze sobą obszarów. Możemy zaliczyć do nich między innymi:

• płeć i sposób jej przeżywania,
• role płciowe,
• orientację seksualną,
• potrzeby i pragnienia,
• erotyzm,
• przyjemność seksualną,
• intymność i bliskość,
• relacje,
• reprodukcję,
• zdrowie seksualne,
• prawa seksualne.

Nie oznacza to, że każda osoba musi doświadczać wszystkich tych elementów w taki sam sposób. Dla jednej osoby bardzo ważną częścią seksualności mogą być relacje i aktywność seksualna. Dla innej większe znaczenie będzie miała bliskość emocjonalna, a jeszcze inna osoba może wcale nie odczuwać potrzeby podejmowania kontaktów seksualnych.

Nie istnieje jeden „prawidłowy” sposób przeżywania seksualności.

Płeć jako element seksualności

Płeć jest jednym z podstawowych elementów seksualności. W naukach biologicznych opisuje się ją między innymi poprzez cechy anatomiczne, hormonalne czy chromosomalne. To jednak nie jedyny jej wymiar.

Znaczenie ma również tożsamość płciowa, czyli wewnętrzne poczucie własnej płci. U wielu osób jest ona zgodna z płcią przypisaną przy urodzeniu na podstawie wyglądu zewnętrznych narządów płciowych. Nie u wszystkich jednak sposób przeżywania własnej płci jest taki sam.

Płeć ma również wymiar społeczny i kulturowy. W różnych społeczeństwach istnieją określone przekonania dotyczące tego, jak powinny wyglądać, zachowywać się czy funkcjonować kobiety i mężczyźni.

Czym są role płciowe?

Role płciowe to zbiór norm, zachowań i oczekiwań, które w danym społeczeństwie uznawane są za typowe dla kobiet albo mężczyzn. Mogą dotyczyć między innymi:

• sposobu ubierania się,
• wyglądu,
• zainteresowań,
• wyboru zawodu,
• podziału obowiązków,
• wyrażania emocji,
• zachowania w relacjach,
• seksualności.

Już od pierwszych lat życia obserwujemy, jak w naszym otoczeniu przedstawiane są „kobiecość” i „męskość”. Uczymy się tego poprzez rodzinę, szkołę, kulturę, religię, media czy grupę rówieśniczą.

Role płciowe nie są jednak czymś stałym ani uniwersalnym. Różnią się pomiędzy kulturami i zmieniają na przestrzeni czasu. To, co kilkadziesiąt lat temu uznawano za „typowo kobiece” lub „typowo męskie”, dzisiaj może być postrzegane zupełnie inaczej.

Stereotypy płciowe a seksualność

Ze społecznymi rolami płciowymi związane są również stereotypy, czyli uproszczone przekonania na temat kobiet i mężczyzn. Możemy spotkać się na przykład z przekonaniami, że:

• mężczyźni zawsze mają ochotę na seks,
• kobiety są mniej zainteresowane seksualnością,
• chłopcy nie powinni okazywać smutku czy płakać,
• kobiety powinny być opiekuńcze i delikatne,
• niektóre zainteresowania lub zawody są odpowiednie tylko dla jednej płci.

Takie przekonania mogą wywierać presję i utrudniać ludziom swobodne poznawanie własnych potrzeb, zainteresowań czy sposobu wyrażania siebie.

Mogą również wpływać na seksualność – na przykład tworząc oczekiwanie, że jedna osoba zawsze powinna inicjować seks, a druga pozostawać bierna.

Dlatego warto poddawać stereotypy płciowe krytycznej analizie i pamiętać, że wiele z nich wynika przede wszystkim z norm społecznych i kulturowych.

Co to jest orientacja seksualna?

Orientacja seksualna opisuje to, wobec kogo dana osoba może odczuwać pociąg seksualny, emocjonalny lub romantyczny. Ludzie mogą odczuwać zainteresowanie osobami tej samej płci, innej płci, więcej niż jednej płci albo doświadczać niewielkiego lub żadnego pociągu seksualnego. Dla części osób określenie własnej orientacji jest ważnym elementem rozumienia siebie. Inne osoby nie czują potrzeby używania konkretnej nazwy.

Orientacja seksualna jest jednym z elementów seksualności, ale nie definiuje całej osoby ani wszystkich jej doświadczeń seksualnych i relacyjnych.

Przyjemność i intymność są częścią seksualności

Jednym z elementów seksualności jest również przyjemność seksualna. Nie oznacza ona wyłącznie orgazmu ani penetracji. Może być związana z dotykiem, pocałunkami, masturbacją, fantazjami, seksem z drugą osobą czy po prostu bliskością. Każda osoba może doświadczać przyjemności inaczej. To, co jest przyjemne dla jednej osoby, nie musi być przyjemne dla innej.

Podobnie jest z intymnością. Intymność może mieć charakter seksualny, ale nie musi. Może oznaczać bliskość emocjonalną, zaufanie, poczucie bezpieczeństwa, możliwość dzielenia się swoimi myślami czy po prostu komfort wynikający z obecności drugiej osoby.

Co wpływa na seksualność człowieka?

Seksualność nie rozwija się w oderwaniu od innych obszarów naszego życia. Wpływają na nią między innymi:

• biologia i rozwój organizmu,
• emocje i psychika,
• relacje z innymi osobami,
• wychowanie,
• kultura,
• normy społeczne,
• religia,
• prawo,
• doświadczenia życiowe,
• stan zdrowia,
• sytuacja ekonomiczna i społeczna.

Dlatego dwie osoby mogą zupełnie inaczej przeżywać własną seksualność, nawet jeśli mają podobne doświadczenia czy są w podobnym wieku. Na sposób przeżywania seksualności może wpływać również etap życia. Inaczej będzie wyglądała ona w okresie dojrzewania, inaczej w dorosłości, a jeszcze inaczej w późniejszych latach życia.

Czy seksualność zmienia się w ciągu życia?

Tak! Seksualność jest dynamiczna, co oznacza, że sposób jej przeżywania może zmieniać się wraz z nami. Zmieniać mogą się na przykład:

• nasze potrzeby,
• poziom zainteresowania seksem,
• sposób budowania relacji,
• granice,
• preferencje,
• sposób postrzegania własnego ciała,
• znaczenie, jakie przypisujemy seksualności.

Wpływ mogą mieć na to doświadczenia, związki, dojrzewanie, ciąża, rodzicielstwo, zmiany hormonalne, zdrowie, leki, stres czy starzenie się. Zmiana nie oznacza, że wcześniejsze potrzeby czy doświadczenia były mniej prawdziwe. Poznawanie własnej seksualności może być procesem trwającym przez całe życie.

Co to jest zdrowie seksualne?

Zdrowie seksualne to znacznie więcej niż brak infekcji, chorób czy innych problemów zdrowotnych. Obejmuje dobrostan fizyczny, psychiczny, emocjonalny i społeczny związany z seksualnością. Zdrowie seksualne wiąże się między innymi z możliwością:

• podejmowania świadomych decyzji dotyczących własnego ciała,
• tworzenia bezpiecznych i opartych na szacunku relacji,
• swobodnego wyrażania własnych potrzeb i granic,
• decydowania o podejmowaniu aktywności seksualnej,
• ochrony przed przemocą i przymusem,
• korzystania z antykoncepcji,
• profilaktyki i leczenia infekcji przenoszonych drogą płciową,
• podejmowania decyzji dotyczących reprodukcji,
• dostępu do rzetelnych informacji,
• dostępu do odpowiedniej opieki zdrowotnej,
• doświadczania bezpiecznej i satysfakcjonującej seksualności.

Nie chodzi więc wyłącznie o to, czy nasze ciało jest „zdrowe”. Znaczenie mają również bezpieczeństwo, autonomia, relacje, wiedza oraz możliwość podejmowania własnych decyzji.

Czym są prawa seksualne?

Prawa seksualne są częścią praw człowieka i dotyczą możliwości bezpiecznego, świadomego i godnego przeżywania seksualności. Obejmują między innymi prawo do:

• równości i niedyskryminacji,
• bezpieczeństwa i wolności od przemocy,
• autonomii i integralności cielesnej,
• prywatności,
• dostępu do możliwie najwyższego standardu zdrowia seksualnego,
• dostępu do informacji,
• edukacji seksualnej,
• podejmowania decyzji dotyczących własnej aktywności seksualnej,
• wyboru osób partnerskich,
• dobrowolnych relacji,
• decydowania o tym, czy chce się mieć dzieci, a jeśli tak – kiedy.

Bardzo ważnym elementem praw seksualnych jest możliwość podejmowania decyzji dotyczących własnego ciała bez przymusu, przemocy i dyskryminacji oraz z poszanowaniem praw innych osób. Prawa seksualne dotyczą wszystkich – niezależnie od tego, czy dana osoba jest aktywna seksualnie, czy pozostaje w związku i jakie znaczenie seksualność ma w jej życiu.

Czy seksualność oznacza to samo co seks?

Nie. To jedno z najczęstszych nieporozumień związanych z tym pojęciem. Seks jest tylko jednym z możliwych elementów seksualności. Seksualność obejmuje również:

• sposób przeżywania własnego ciała,
• płeć,
• orientację,
• potrzeby i granice,
• relacje,
• bliskość,
• intymność,
• przyjemność,
• fantazje,
• przekonania,
• reprodukcję,
• zdrowie i prawa seksualne.

Można więc przeżywać swoją seksualność i jednocześnie nie uprawiać seksu albo nie być nim zainteresowanym_ą. Seksualność nie zaczyna się również wraz z pierwszym stosunkiem. Jest częścią człowieka na różnych etapach życia, choć jej znaczenie i sposób przeżywania mogą się zmieniać.

Dlaczego warto rozumieć własną seksualność?

Lepsze poznawanie własnej seksualności może pomagać w rozumieniu swoich potrzeb, emocji i granic. Może również ułatwiać:

• komunikowanie swoich potrzeb,
• podejmowanie świadomych decyzji,
• budowanie relacji opartych na szacunku,
• stawianie granic,
• rozpoznawanie stereotypów i presji społecznej,
• dbanie o zdrowie seksualne,
• szanowanie potrzeb i granic innych osób.

Nie chodzi jednak o to, żeby znaleźć jedną odpowiedź na pytanie „jaka jest moja seksualność?” i już nigdy jej nie zmieniać. Poznawanie siebie może zajmować czas – i to jest ok!

Najczęstsze pytania związane z seksualnością

Co to jest seksualność?

Seksualność to jeden z ważnych aspektów ludzkiego życia. Obejmuje między innymi płeć, orientację seksualną, intymność, przyjemność, potrzeby, relacje, reprodukcję oraz sposób, w jaki przeżywamy i wyrażamy te elementy.

Jakie są elementy seksualności?

Do elementów seksualności należą między innymi płeć i role płciowe, orientacja seksualna, przyjemność, erotyzm, intymność, relacje, reprodukcja, zdrowie seksualne oraz prawa seksualne.

Czy seksualność to tylko seks?

Nie. Aktywność seksualna jest tylko jednym z możliwych elementów seksualności. Seksualność obejmuje również nasze ciało, relacje, emocje, potrzeby, granice, orientację, intymność i sposób przeżywania siebie.

Co wpływa na seksualność człowieka?

Na seksualność wpływają między innymi czynniki biologiczne, psychologiczne, społeczne, kulturowe, ekonomiczne, prawne, historyczne i religijne, a także indywidualne doświadczenia i relacje.

Czy seksualność może się zmieniać?

Sposób przeżywania seksualności może zmieniać się w ciągu życia. Zmieniać mogą się między innymi potrzeby, granice, poziom zainteresowania seksem czy znaczenie przypisywane relacjom i bliskości.

Czy każdy człowiek ma seksualność?

Seksualność jest jednym z nieodłącznych aspektów ludzkiego życia, ale nie każda osoba doświadcza jej w taki sam sposób. Nie ma obowiązku odczuwania pociągu seksualnego, podejmowania aktywności seksualnej ani tworzenia związków, ale wszyscy jesteśmy istotami seksualnymi, czy nam się to podoba czy nie. 

Seksualność jest złożonym, wielowymiarowym i dynamicznym elementem ludzkiego życia. Obejmuje znacznie więcej niż sam seks – dotyczy również naszego ciała, płci, orientacji, potrzeb, przyjemności, intymności, relacji, zdrowia oraz praw seksualnych. Na seksualność wpływają zarówno czynniki biologiczne i psychologiczne, jak i społeczne, kulturowe czy prawne. Dlatego każda osoba może doświadczać jej inaczej. Lepsze rozumienie seksualności może pomagać w poznawaniu własnych potrzeb i granic, podejmowaniu świadomych decyzji oraz tworzeniu relacji opartych na zgodzie, bezpieczeństwie, szacunku i równości.

Źródła

• Federalne Biuro ds. Edukacji Zdrowotnej (BZgA) & Biuro Regionalne Światowej Organizacji Zdrowia dla Europy (2010), Standardy edukacji seksualnej w Europie: Podstawowe zalecenia dla decydentów oraz specjalistów zajmujących się edukacją i zdrowiem.
• World Association for Sexual Health (2014), Deklaracja praw seksualnych człowieka.
• World Health Organization, materiały dotyczące seksualności i zdrowia seksualnego.
• Stein, A. (2024), Nowe wychowanie seksualne: Ciało, emocje, umysł. Dorastanie do dobrych relacji z sobą i innymi, wyd. 2, Mamania.

Autorka: Zuzanna Muczko