Tożsamość płciowa i orientacja seksualna to pojęcia często pojawiające się w przestrzeni publicznej. Nadal bywają one jednak mylone ze sobą lub błędnie opisywane. Zarówno tożsamość płciowa jak i orientacja seksualna to ważne elementy ludzkiej seksualności.
Tożsamość płciowa
Tożsamość płciowa to wrodzone, głęboko odczuwane wewnętrzne i indywidualne doświadczenie płci przez daną osobę.
Płeć biologiczna a tożsamość płciowa
W potocznym rozumieniu płeć biologiczna odnosi się do tego jakie osoba posiada genitalia. W naukach biologicznych wyróżnić można kilka wymiarów płci np.:
- płeć chromosomalną – najczęściej chromosomy XY lub XX, ale mogą być także inne np. XXY (zespół Klinefeltera) lub X (zespół Turnera)
- płeć gonadalną – obecność gonad (jąder lub jajników)
- płeć hormonalną – względna przewaga ilości produkowanych hormonów płciowych
- płeć wewnętrzną – obecność i rodzaj wewnętrznych narządów płciowych (nasieniowody, jajowody, macica)
- płeć zewnętrzną – obecność i budowa zewnętrznych narządów płciowych (wulwa, penis)
- płeć psychiczną (tożsamość płciową) – wewnętrzne poczucie przynależności (lub jej brak) do określonej płci.
Dla większości osób, tożsamość płciowa jest zgodna z płcią przypisaną przy urodzeniu (na podstawie wyglądu zewnętrznych narządów płciowych), ale część osób przeżywa swoją tożsamość inaczej.
Istotne jest również odróżnienie tożsamości płciowej od ekspresji płciowej. Ekspresja płciowa obejmuje sposób, w jaki człowiek prezentuje siebie innym – między innymi poprzez ubiór, fryzurę, zachowanie, sposób mówienia czy gesty. Ekspresja płciowa może, ale nie musi wskazywać na tożsamość płciową danej osoby. Oznacza to, że na podstawie samego wyglądu nie można określić tożsamości płciowej danej osoby.
Cispłciowość
Cispłciowość to zgodność płci metrykalnej (przypisanej przy urodzeniu na podstawie zewnętrznych narządów płciowych) z innymi wymiarami płci.
Transpłciowość
Transpłciowość to pojęcie parasol opisujące obszerne spektrum tożsamości płciowych i ich realizacji, gdy różnią się one od płci przypisanej przy urodzeniu.
| Określenie | Co oznacza? |
| Transpłciowa kobieta | Kobieta, której przy urodzeniu przypisano płeć męską, ale która jest kobietą (AMAB – Assigned Male at Birth) |
| Transpłciowy mężczyzna | Mężczyzna, któremu przy urodzeniu przypisano płeć żeńską, ale który jest mężczyzną (AFAB – Assigned Female at Birth) |
*AFAB i AMAB to skróty odnoszące się do płci przypisanej osobie przy urodzeniu na podstawie cech płciowych. Nie określają one tożsamości płciowej danej osoby.
Niebinarność
Pojęcie niebinarności odnosi się do wszystkich osób, które nie czują się przynależne wyłącznie do płci żeńskiej lub męskiej lub utożsamiają się poza binarnym (kobieta/mężczyzna) podziałem.
Osoby niebinarne mogą korzystać z pojęć (tzw. labeli), które bardziej precyzyjnie opisują ich doświadczenie tożsamości płciowej. Wśród tych określeń wyróżnić można np.:
- osoby agender (identyfikacja jako osoba apłciowa)
- osoby genderneutral (neutralne płciowo)
- osoby genderfluid (płynne płciowo)
- czy osoby bigender (utożsamiające się z więcej niż jedną płcią).
Są to różne sposoby opisywania doświadczenia własnej płci, a nie jeden konkretny model tożsamości.
Co to jest tranzycja?
Tranzycja to określenie procesu, który osoba transpłciowa może podjąć, aby jej życie oraz sposób funkcjonowania w społeczeństwie były bardziej zgodne z jej tożsamością płciową. Nie ma jednego, właściwego sposobu przechodzenia tranzycji i wiele osób transpłciowych (z różnych powodów) decyduje się wyłącznie na niektóre jej elementy.
Tranzycja może obejmować:
- tranzycję społeczną – na przykład zmianę imienia i zaimków; dostosowanie ubioru i wyglądu zewnętrznego, tak by odpowiadały kulturowym atrybutom danej płci; może również obejmować poinformowanie znajomych, rodziny, szkoły czy miejsca pracy o swojej tożsamości płciowej.
- tranzycje medyczną – część osób może rozpocząć terapię hormonalną lub zdecydować się na zabiegi chirurgiczne. Interwencje medyczne mają na celu wywołanie lub utrzymanie określonych cech płciowych zgodnych z tożsamością płciową danej osoby.
- tranzycję prawną – czyli zmianę dokumentów, takich jak dowód osobisty, paszport czy akt urodzenia, aby odzwierciedlały właściwe imię i płeć zgodną z tożsamością płciową.
Czy istnieje moda na transpłciowość?
Współcześnie o transpłciowości mówi się znacznie więcej niż kiedyś. Młode osoby mogą łatwiej znaleźć informacje oraz historie osób, które mają podobne doświadczenia przeżywania swojej płciowości. Dzięki temu niektórzy mogą zacząć zastanawiać się nad własną tożsamością i sposobem, w jaki chcą wyrażać siebie.
Nie oznacza to jednak, że transpłciowość jest „modą”. Osoby transpłciowe istniały zawsze, ale ich widoczność była mniejsza.
Eksplorowanie swojej tożsamości płciowej to naturalny, indywidualny i zróżnicowany proces. Ktoś może od początku wiedzieć, że jego płeć nie odpowiada tej przypisanej przy urodzeniu, a ktoś inny może potrzebować więcej czasu, żeby zrozumieć swoje odczucia. Ważne jest, aby dawać sobie i innym przestrzeń do zadawania pytań, wątpienia i poznawania siebie we własnym tempie, bez wywierania presji na przyjęcie lub odrzucenie konkretnej tożsamości.
Orientacja seksualna
Orientacja seksualna opisuje to, do kogo odczuwamy pociąg seksualny i/lub romantyczny – albo czy w ogóle go odczuwamy. Nie zależy ona od płci przypisanej przy urodzeniu ani od tożsamości czy ekspresji płciowej. Osoba transpłciowa, tak samo jak osoba cispłciowa, może być heteroseksualna, homoseksualna, biseksualna, panseksualna czy aseksualna.
Orientacja seksualna to jednak nie tylko odpowiedź na pytanie: „z kim uprawiam seks?”. Możemy spojrzeć na nią z kilku różnych perspektyw:
| Co to oznacza? | Przykład | |
| Pociąg | Do kogo odczuwamy pociąg seksualny i/lub romantyczny. | Ktoś może odczuwać pociąg do osób określonej płci, nawet jeśli nigdy nie był z taką osobą w relacji. |
| Zachowanie | Z kim wchodzimy w relacje seksualne lub romantyczne. | To, że ktoś miał doświadczenia seksualne z osobą danej płci, nie musi określać jego orientacji. |
| Identyfikacja | Jak sami określamy swoją orientację – jeśli w ogóle chcemy ją określać. | Ktoś może nazywać siebie osobą biseksualną, homoseksualną, heteroseksualną albo nie używać żadnej “etykiety”. |
Te trzy elementy nie zawsze muszą być ze sobą całkowicie zgodne. Samo zachowanie czy dotychczasowe doświadczenia nie wystarczą więc, żeby określić czyjąś orientację.
Podobnie pociąg romantyczny i seksualny nie zawsze są takie same. Ktoś może chcieć tworzyć bliskie, romantyczne relacje, a jednocześnie odczuwać niewielki pociąg seksualny albo nie odczuwać go wcale.
Dlatego orientacji seksualnej nie da się sprowadzić wyłącznie do prostego podziału na heteroseksualność, biseksualność i homoseksualność. Doświadczenia związane z pociągiem, relacjami i seksualnością mogą być znacznie bardziej różnorodne!
| Orientacja | Co oznacza? |
| Heteroseksualność | Pociąg seksualny i/lub romantyczny do osób innej płci. |
| Homoseksualność | Pociąg seksualny i/lub romantyczny do osób tej samej płci. |
| Biseksualność | Pociąg do osób więcej niż jednej płci. |
| Panseksualność | Pociąg do osób niezależnie od ich płci lub tożsamości płciowej. |
| Poliseksualność | Pociąg do osób kilku, ale nie wszystkich płci. |
| Aseksualność | Brak pociągu seksualnego lub odczuwanie go w niewielkim stopniu. |
* Mówimy o heteroseksualności, homoseksualności, biseksualności, panseksualności, poliseksualności i aseksualności, a nie o „heteroseksualizmie”, „homoseksualizmie”, „biseksualizmie” itd. Końcówka -izm może sugerować pogląd, ideologię albo doktrynę, podczas gdy orientacja seksualna opisuje sposób odczuwania pociągu, a nie światopogląd.
Czy orientacja seksualna i tożsamość płciowa to to samo?
Nie, są to dwa różne pojęcia. Tożsamość płciowa dotyczy tego, jak osoba doświadcza swoją płeć. Orientacja seksualna dotyczy natomiast tego, wobec kogo może odczuwać pociąg romantyczny i/lub seksualny.
Każda osoba posiada zarówno tożsamość płciową jak i orientację seksualną.
Czy każdy musi się określić?
Nie. Nikt nie ma obowiązku wybierania konkretnej etykiety czy to dotyczącej orientacji czy tożsamości płciowej. Niektórzy ludzie od dzieciństwa wiedzą, jak określają swoją płeć i orientację. Inni potrzebują więcej czasu by siebie poznać a jeszcze inni w ogóle nie czują potrzeby używania żadnego określenia.
Czy trzeba mówić innym o swojej orientacji i/lub tożsamości płciowej?
Każda osoba ma prawo do prywatności i sama decyduje, czy chce mówić o swojej orientacji seksualnej lub tożsamości płciowej.
Proces informowania informowania innych o swojej orientacji (w szczególności nieheteroseksualnej) lub tożsamości (w szczególności innej niż ta przypisana przy urodzeniu) nazywa się coming outem i zawsze powinien on przebiegać w zgodzie z osobą, której dotyczy.
Czy orientację seksualną można zmienić?
Orientacji psychoseksualnej nie da się zmienić. Jest to wrodzona cecha osoby. To co może się zmieniać w ciągu życia to to jak dana osoba opisuje swoje przeżywanie własnej orientacji.
Żyjemy w kulturze, w której za “wyjściowy” uznaje się pociąg do osób innej płci. Z tego powodu osoby nieheteronormatywne mogą dopiero w toku życia (np. będąc nastolatkami czy dorosłymi) uświadamiać sobie, że ich orientacja jest inna niż heteroseksualna.
Odkrywanie swojej orientacji dla części osób jest procesem, który może zająć nawet wiele lat, podczas których będą opisywać się w różny sposób.
Przykładowo, ze względu na zjawisko przymusowej heteroseksualności (ang. compulsory heterosexuality) niektóre lesbijki, przez jakiś okres życia mogą określać się jako heteroseksualne, później jako biseksualna by w pewnym momencie mieć pewność, że są homoseksualne, czyli odczuwają pociąg wyłącznie do kobiet.
To, że osoba na przestrzeni czasu zmienia określenie opisującę orientację nie znaczy, że zmienia się sama orientacja. Oznacza to tylko, że zmienia się rozumienie własnej seksualności przez tą osobę.
Wszelkie “terapie” mające na celu “zmianę” orientacji psychoseksualnej czy też “leczenie” transpłciowości (nazywane terapiami konwersyjnymi) nie mają podstaw naukowych i są przemocą oraz formą łamania praw człowieka.
Co oznacza skrót LGBTQIAP+?
Jest to skrót, który odnosi się do różnorodnych tożsamości płciowych i orientacji seksualnych. Każda litera w skrócie reprezentuje różne grupy osób, a plus na końcu wskazuje, że spektrum tożsamości i orientacji jest szersze, niż sugerują same litery
Oto, co oznacza skrót:
| Litera / znak | Co oznacza? |
| L – lesbijki | Kobiety, które odczuwają romantyczny i/lub seksualny pociąg do innych kobiet. |
| G – geje | Mężczyźni, którzy odczuwają romantyczny i/lub seksualny pociąg do innych mężczyzn. |
| B – osoby biseksualne | Osoby, które odczuwają pociąg do więcej niż jednej płci. |
| T – osoby transpłciowe | Osoby, których tożsamość płciowa różni się od płci przypisanej im przy urodzeniu. |
| Q – queer | Szerokie określenie używane przez część osób, których tożsamość płciowa lub orientacja seksualna nie mieści się w heteronormatywnych lub binarnych schematach. Termin ten był historycznie używany obraźliwie, ale został odzyskany przez część społeczności LGBTQIAP+. |
| I – osoby interpłciowe | Osoby urodzone z cechami płciowymi, które nie wpisują się w typowe definicje ciała żeńskiego lub męskiego. |
| A – osoby aseksualne | Osoby, które nie odczuwają pociągu seksualnego albo odczuwają go w niewielkim stopniu. Mogą jednocześnie odczuwać pociąg romantyczny. |
| P – osoby panseksualne | Osoby, które mogą odczuwać pociąg seksualny i/lub romantyczny niezależnie od płci lub tożsamości płciowej drugiej osoby. |
| + – plus | Obejmuje inne orientacje seksualne i tożsamości płciowe, które nie zostały wymienione w samym skrócie, np. osoby demiseksualne, niebinarne czy poliseksualne. |
*opracowanie: Marcelina Kurzyk-Olędzka
Autorka: Zuzanna Muczko
