Młodzieżowy Telefon Zaufania

t22 635 93 92

Każdy piątek, 16.00-20.00

Antykoncepcja hormonalna – działania niepożądane

 
Ten artykuł dotyczy: 

Jak każdy lek hormonalne preparaty antykoncepcyjne mogą wywoływać działania niepożądane. Zapoznanie się z nimi, z przeciwwskazaniami, odpowiednie dobranie preparatu, wykonanie profilaktycznych badań przed i w trakcie stosowania, mogą być gwarancją satysfakcjonującej i pozbawionej przykrych efektów ubocznych antykoncepcji.

Większość tabletek antykoncepcyjnych składa się z dwóch składników – hormonów (syntetyczny estrogen i progestagen) i nazywana jest złożonymi preparatami antykoncepcyjnymi. Dwuskładnikowe preparaty są najpopularniejsze na rynku i dostępna jest ich największa liczba. W zależności od rodzaju progestagenu możemy podzielić je na drugą, trzecią i czwartą generację*. Generacje, a przede wszystkim progestageny, różnią się między sobą właściwościami, oddziaływaniem na organizm oraz rodzajem wywoływanych efektów ubocznych. Pierwsza, najstarsza generacja tabletek zawierała duże dawki hormonów, co związane było z występowaniem działań niepożądanych o znacznie większym nasileniu. Obecnie najczęściej stosowane są tabletki z drugiej i trzeciej generacji. Preparaty antykoncepcyjne w postaci plastrów (Evra) lub pierścienia (NuvaRing) posiadają w składzie progestageny należące do trzeciej generacji. Wyróżnia się też jednoskładnikowe preparaty, składające się jedynie z progestagenu, tzw. minipigułki (dezogestrel - Azalia, Cerazette, Ovulan, Suzette) lub postacie uwalniające hormon wewnątrz organizmu (Depo-Provera, Mirena).

W zależności od profilu hormonalnego kobiety i występowania chorób, bądź innych czynników stanowiących przeciwwskazania, ginekolog/ginekolożka dobierze najlepszy rodzaj tabletek antykoncepcyjnych.

 

Tętnicze i żylne zaburzenia zakrzepowe oraz zakrzepowo-zatorowe

Stosowanie doustnej antykoncepcji hormonalnej niesie za sobą zwiększone ryzyko wystąpienia zakrzepów i zatorów. W skrócie pojawienie się tych zaburzeń może prowadzić do wystąpienia zawału serca, udaru mózgu, zatoru płuc lub zakrzepicy żył głębokich. W mediach popularna była informacja o śmierci na skutek powikłań zakrzepowych czterech Francuzek w wieku 18–28 lat stosujących Diane-35. To preparat stosowany w leczeniu trądziku, łysienia i hirsutyzmu (nadmiernego owłosienia). Posiada w składzie dwa hormony, podobnie jak dwuskładnikowe tabletki i również zapewnia ochronę przed ciążą. Powyższy przykład jest dowodem na to, że nie należy lekceważyć informacji zawartych w ulotce informacyjnej i aby chronić swoje zdrowie, należy przed rozpoczęciem stosowania pigułek wykonać badanie krwi (wskaźnik liczby płytek krwi, fibrynogenu), a także powtarzać je w trakcie stosowania (przede wszystkim w ciągu pierwszego roku). Ryzyko zwiększa się znacznie u osób palących papierosy, zwłaszcza po 35 roku życia, a także u osób otyłych i w przypadku wystąpienia zakrzepicy lub zatoru w rodzinie w młodym wieku. Kobiety powyżej 35 roku życia, palące ponad 15 papierosów dziennie powinny bezwzględnie rzucić nałóg, w innym przypadku nie mogą stosować antykoncepcji hormonalnej. W przypadku dłuższego unieruchomienia, poważnego wypadku lub planowanej operacji warto poinformować lekarza o stosowanej antykoncepcji.

Badania wykazują, że u kobiet stosujących drugą generację tabletek rzadziej dochodziło do wystąpienia zaburzeń zakrzepowych i zakrzepowo-zatorowych. Zwiększona krzepliwość krwi związana jest z wpływem estrogenów na komórki wątrobowe i zwiększa się proporcjonalnie do ich dawki, a także zależy od rodzaju progestagenu i te zawierające w składzie progestagen trzeciej i czwartej generacji będą wykazywały zwiększone ryzyko powstawania zakrzepów w naczyniach krwionośnych. Stosowanie plastrów Evra wiąże się z nieco większym ryzykiem zakrzepowo-zatorowym w porównaniu z tabletkami, a NuvaRing można porównać do preparatów doustnych. Jeśli palisz papierosy, to zachęcam do rzucenia nałogu, przede wszystkim z powodu niekorzystnego wpływu na cały organizm, jednakże lekarka/lekarz może przepisać tabletki drugiej generacji, bądź jednoskładnikową minipigułkę w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia tych działań niepożądanych.

Opisane objawy występują rzadko, tzn. u kobiet stosujących hormonalną antykoncepcję ryzyko wystąpienia choroby zakrzepowej zwiększa się z 4–5 kobiet w młodym wieku na 10 000 w ciągu roku do 9–10/10 000 (dla porównania w ciąży ok. 29/10 000), jednak nie należy ich bagatelizować.

 

Czynniki wpływające na system krwionośny

Druga generacja tabletek antykoncepcyjnych częściej może zwiększać stężenie we krwi „złego” cholesterolu (LDL), a zmniejszać stężenie „dobrego” cholesterolu (HDL). Dodatkowo u kobiet stosujących drugą generację może dochodzić do zafałszowanych wyników testu tolerancji glukozy. Wszystkie generacje przyczyniają się do zwiększenia stężenia trójglicerydów (TG) we krwi, jednak trzecia i czwarta generacja w mniejszym stopniu. Mając na uwadze fakt, iż podwyższone stężenia „złego” cholesterolu i TG są pośrednią przyczyną powstawania miażdżycy naczyń krwionośnych i zawału serca, warto wykonać od czasu do czasu profil lipidowy (podczas badania krwi). U osób mających podwyższony poziom cholesterolu najlepsze będzie stosowanie trzeciej i czwartej generacji, które działają korzystnie na ochronę naszych naczyń krwionośnych, tzn. obniżają „zły” cholesterol, a podwyższają „dobry”. Tabletki zawierające w składzie drospirenon dodatkowo obniżają stężenie sodu we krwi i mogą być polecane osobom z podwyższonym ciśnieniem krwi oraz tym, które obawiają się gromadzenia wody w organizmie, co skutkuje zwiększeniem masy ciała.

 

Rak sutka

Uważa się, że tabletki antykoncepcyjne mogą mieć niewielki wpływ na zwiększenie ryzyka wystąpienia raka sutka. Jest to trudne do jednoznacznego stwierdzenia, ponieważ to proces rozciągnięty w czasie, a na rynku pojawiają się ciągle nowe preparaty. Większa wykrywalność raka sutka u kobiet przyjmujących hormonalną antykoncepcję może być spowodowana tym, że kobiety te częściej chodzą do ginekologa i regularnie się badają.

 

Nowotwory wątroby

Stosowanie antykoncepcji hormonalnej może mieć wpływ na zwiększone występowanie nowotworów łagodnych i rzadziej złośliwych wątroby. Ryzyko zwiększa się wraz z czasem przyjmowania antykoncepcji oraz z dawką estrogenu (zwłaszcza >50µg). Niemniej jednak występowanie łagodnego nowotworu jest bardzo rzadkie wśród młodych kobiet, zachorowalność wynosi 3–4/100 000. Aby skontrolować stan wątroby, warto wykonywać badanie krwi na aktywność enzymów wątrobowych (AlAT, AspAT) lub badanie USG.

 

Migrena

Migrenowe bóle głowy dużo częściej dotyczą kobiet niż mężczyzn. Związane jest to ściśle z wahaniem hormonów w trakcie cyklu miesiączkowego i najczęściej pojawiają się w trakcie miesiączki, bądź na kilka dni przed nią. Stosowanie antykoncepcji hormonalnej może mieć różny wpływ na występowanie migreny: może pojawić się u kobiet, które wcześniej jej nie doświadczały,  pogorszyć lub złagodzić ataki, nie mieć wpływu, albo zmienić jej postać, np. z migreny bez aury na migrenę z aurą (aura jest to zespół objawów neurologicznych poprzedzających atak migreny, np. „mroczki” przed oczami). Stosowanie jednoskładnikowych tabletek może złagodzić i zmniejszyć liczbę ataków u kobiet, u których pojawianie się migreny było związane z przyjmowaniem tabletek dwuskładnikowych. 

 

Opisane wyżej działania niepożądane występują najrzadziej, ale mogą stanowić przyczynę utraty zdrowia lub życia, jeśli nie zadba się o prawidłową profilaktykę. Do częstszych efektów ubocznych zalicza się plamienia, tkliwość piersi, nudności, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, zmiany nastroju, bóle głowy, obniżenie libido, brak krwawienia, zatrzymanie płynów, zwiększenie bądź zmniejszenie masy ciała, które nie są tak niebezpieczne, natomiast  mogą być uciążliwe i nie do zaakceptowania przez pacjentki. W tym wypadku lekarka/lekarz może zaproponować zmianę środka. Należy pamiętać, że występowanie działań niepożądanych jest sprawą indywidualną i to, że u koleżanki pojawiły się pewne działania uboczne, nie oznacza, że u Ciebie będzie tak samo.

 

Działania pożądane

Pamiętajmy o tym, że tabletki antykoncepcyjne mają także wiele korzyści, dla których mogą być przepisywane w celu wywołania efektu leczniczego, a nie tylko ochrony przed zajściem w ciążę. Z powodzeniem stosowane są w leczeniu nieregularnych cyklów miesiączkowych, obfitych miesiączek, endometriozy, silnego zespołu napięcia przedmiesiączkowego, trądziku, hirsutyzmu, a u kobiet powyżej 40 roku życia chronią przed utratą masy kostnej.

 

* Druga generacja:

lewonorgestrel i etynyloestradiol: Microgynon 21, Rigevidon, Stediril 30, Levomine, Triquilar

Trzecia generacja:

dezogestrel i etynyloestradiol: Marvelon, Mercilon, Novynette, Ovulastan, Ovulastan Forte, Regulon, Symonette

gestoden i etynyloestradiol: Femoden, Harmonet, Kontracept, Logest, Sylvie 20, Sylvie 30, Milvane

norgestimat i etynyloestradiol: Cilest

norelgestromin i etynyloestradiol: Evra

etonogestrel i etynyloestradiol: NuvaRing

Czwarta generacja:

drospirenon i etynyloestradiol: Vibin, Vibin mini, Asubtela, Daylette, Lesine, Lesinelle, Midiana, Naraya, Yasmin, Yasminelle, Yaz

dienogest i estradiolu walerianian: Qlaira

dienogest i etynyloestradiol: Atywia, Jeanine

 

 

Źródła:

LeBlanc E, Laws A. Benefits and Risks of Third-Generation Oral Contraceptives. J Gen Intern Med. 1999; 14(10): 625-632

Wiegratz I, Thaler C J. Hormonal Contraception - What Kind, When, and for Whom? Dtsch Arztebl Int. 2011; 108(28-29): 495-506

Sacco S, Ricci S, Carolei A. Migraine in women: the role of hormones and their impact on vascular diseases. J Headache Pain. 2012; 13(3): 177-189

Gronich N, Lavi I, Rennert G. Higher risk of venous thrombosis associated with drospirenone-containing oral contraceptives: a population-based cohort study. CMAJ 2011; 183(18): 1319-1325

Bhattacharya P, Kapoor N,  Kyal A, Mukhopadhyay P.  A Comparative Study of Drospirenone and Desogestrel: An Overview of Benefits and Side Effects. NJOG 2011; 6(1): 17-21

Ulotki informacyjne leków

 

Autorka: Magda Caban, mgr farmacji

            

JAK UZYSKAĆ POMOC OD EDUKATOREK/-ÓW PONTONU?

NAJNOWSZE TEMATY NA FORUM

Nasi grantodawcy

X